KHBO Spellenarchief krijgt er 8.000 bordspellen bij
Het KHBO Spellenarchief is een studiecentrum rond bord- en gezelschapsspellen verbonden aan het departement Lerarenopleiding van de Katholieke Hogeschool Brugge-Oostende (KHBO), Campus Brugge. De eigen collectie bestaat uit zo’n 10.000 verschillende titels. Het centrum onderzoekt welke spellen voor welke doelgroep interessant zijn en organiseert nascholingen en werkwinkels.
Eind augustus 2009 ontving de KHBO een private schenking (onder voorwaarden) van de heer Fred Horn uit Den Haag. De collectie, die om en bij de 8.000 spellen en/of objecten omvat, is voornamelijk gericht op in Nederland ontwikkelde, gemaakte en/of verkochte spellen. Deze schenking mag als één van de grootste privéschenkingen wereldwijd aan een spellenarchief beschouwd worden. Hierdoor wordt het KHBO Spellenarchief één van de grootste archieven in Europa en de grootste in het Nederlandstalig gebied.
Doelstellingen KHBO Spellenarchief
Het studiecentrum promoot het klassieke bord- en gezelschapsspel als didactische werkvorm binnen het onderwijs. De laatste jaren duiken steeds meer nieuwe gezelschapsspellen op in de winkels. Deze vallen niet alleen op door hun aantrekkelijke vormgeving of thematische inkleding, maar zijn ook soms inhoudelijk erg uitdagend. Gezelschapsspellen zijn duidelijk véél meer geworden dan louter tijdverdrijf. Het ruime aanbod zorgt ervoor dat heel wat kinderen en jongeren thuis opnieuw in contact komen met de betere spellen.
Ook in de klas bieden spellen tal van interessante mogelijkheden. Jammer genoeg worden spellen maar al te vaak als ‘opvulactiviteit’ gebruikt voor dode momenten. Vooral aan het eind van de week of nog duidelijker net voor een vakantie, verschijnen spellen op de schoolbanken… Leuk en gemakkelijk maar hopelijk slechts het begin.
Het KHBO Spellenarchief is een onderdeel van het Departement Lerarenopleiding van de Katholieke Hogeschool Brugge Oostende (KHBO) en houdt zich al sinds 2000 bezig met de integratie van spellen in de klas. Hun aandacht is daarbij vooral gericht op de basisschool. Er wordt niet alleen gezocht naar de meest interessante spellen voor elk van de verschillende doelgroepen of doelstellingen maar ook naar een zo ideaal of ruim mogelijke manier om ze ook daadwerkelijk in te zetten.
De verzameling waaruit geput wordt, bevat reeds meer dan 10.000 verschillende titels. Over elk van deze spellen wordt zoveel mogelijk relevante informatie opgezocht en opgeslagen in een centrale database. De basisgegevens uit deze database zijn online toegankelijk (www.speldatabase.be).
Dat een gezelschapsspel een uiterst geschikte maar delicate didactische werkvorm is, valt niet te betwijfelen. Het daagt kinderen uit en opent deuren. Denk maar aan: taalvaardigheid, wiskundig inzicht, socio-emotionele ontwikkeling, leren leren… Redenen genoeg dus om spellen te integreren in het dagelijks klasgebeuren. De spellen worden onderzocht op hun bruikbaarheid in lessen op alle onderwijsniveaus. Onze studenten van de lerarenopleiding leren die spellen niet alleen integreren in hun lessen, ze leren ze ook aanpassen in functie van het stimuleren van specifieke leerprocessen.
In verschillende nascholingen – individueel of teamgericht – plaatst het Spellenarchief het didactisch gebruik van spellen in de schijnwerpers. Daarbij wordt de klemtoon vooral gelegd op de inhoudelijke relevantie en didactische inzetbaarheid. Deze nascholingen worden logistiek ondersteund door het Eekhoutcentrum.
Concrete doelstellingen
1. Ontsluiten van het spellenbestand
• vervolledigen van het aanwezige bestand (meer dan 18.000 gezelschapsspellen, artikels, boeken e.a.)
• archiveren en bijhouden van de relevante gegevens van nieuwe en oudere spellen
• samenstellen van een uitgebreide database met heel veel relevante informatie voor vrije tijd en onderwijs
• informatieve website (meer dan 100.000 bezoekers!) die uitgebouwd wordt naar het onderwijs toe
• uitleenbestand: 2500 spellen voor studenten, docenten en contactscholen
= EEN UITGEBREID INFORMATIECENTRUM
2. Vorming en navorming
• nascholingen voor leerkrachten in basis- en secundair onderwijs
• navormingen uit eigen programma of op maat samengesteld
• departementoverschrijdend: niet alleen lerarenopleiding, ook ergotherapie, logopedie, taaldocenten uit andere opleidingen e.a.
• hogeschooloverschrijdend: niet alleen KHBO!
• netoverschrijdend: zowel actief in vrij als in gemeenschapsonderwijs
• in samenwerking met andere diensten zoals VOCB, DPB, Nascholing Brussel e.a.
= EEN ACTIEF DOE- EN LEERCENTRUM
3. Wetenschappelijk onderzoek
• actieonderzoek (door studenten en lectoren) d.m.v. reflecterend ervaringsleren
• begeleiden van eindwerken uit uiteenlopende opleidingen van de KHBO en tal van andere hogescholen
• samen met ongeveer 20 contactscholen (op niveau basisonderwijs) spellen grondig uittesten en evalueren op hun inzetbaarheid
• verrichten van eigen wetenschappelijk onderzoek: o.a. inzake classificatie, beoordeling en klasgebruik
• actief lid van ‘International Board Games Studies’ (deelname aan internationale congressen)
• internationale contacten met andere archieven, o.a. Deutches Spiele-Archiv in Marburg
• recensies van spellen op de Belgische markt voor Test-Aankoop
= EEN STUDIE- EN ONDERZOEKSCENTRUM
4. Inspelen op vragen van buitenaf
• deelname aan LED-project provincie West-Vlaanderen (Laagdrempelige Expertise- en Dienstverleningscentra): Ouderenzorg en sociale voorzieningen (o.a. opleiding voor animatoren bejaardenzorg)
• tal van vragen ter ondersteuning van bepaalde activiteiten in psychiatrische instellingen
• actieve samenwerking met scholen voor buitengewoon onderwijs (b.v. ‘Het Anker’) bij het ontplooien van spelactiviteiten voor kinderen met autisme
• educatieve ondersteuning van gezelschapsspellenafdeling Speelgoedmuseum Mechelen
• infocentrum voor spellenclubs, auteurs, journalisten
• maatschappelijk dienstbetoon voor de vrijetijdsspeler
= EEN MAATSCHAPPIJGERICHT CENTRUM
Achtergrondinformatie i.v.m. de schenking Fred Horn
Schenkingsovereenkomst
Fred Horn is oprichter van de Nederlandse Stichting Sp&L, die zijn volledige collectie spellen en puzzels beheert. Deze Stichting heeft met de Belgische vzw Vlaams Spellenarchief een schenkingsovereenkomst afgesloten waarbij deze collectie onder welbepaalde voorwaarden geschonken wordt aan de vzw Vlaams Spellenarchief.
De vzw Vlaams Spellenarchief is een advies- en ondersteuningsorgaan van het KHBO Spellenarchief. Daardoor komen de spellen van de collectie Fred Horn uiteindelijk in het bestand van het KHBO Spellenarchief terecht. Spellen die reeds aanwezig zijn in de collectie van de KHBO (dubbels) gaan ofwel naar de centrale bibliotheek van de KHBO gaan of dienen als ruil- of verkoopsexemplaar.
De belangrijkste voorwaarden waaraan de schenking moet voldoen zijn:
• de collectie moet steeds in zijn geheel samen blijven en kan niet als uitleencollectie beschouwd worden (dus geen speel-o-theek);
• de collectie vormt samen met de basiscollectie van het KHBO Spellenarchief een studie- en documentatieverzameling voor onderzoekers.
• alle spellen worden digitaal verwerkt in een database met basisinformatie over het spel (naam, uitgever, auteur, aantal spelers, jaar van uitgifte en eventueel extra informatie).
Hoe wordt de collectie ontsloten?
• de KHBO neemt vrijwilligers in dienst om te collectie te helpen ontsluiten;
• Fred Horn zal op regelmatige basis extra informatie komen invoeren in de database.
Betekenis van deze schenking
Het KHBO Spellenarchief was voor deze schenking reeds één van de grootste openbare collecties van bord- en gezelschapsspellen in Europa. Het Deutsche Spiele-Archiv in Marburg/Nürnberg, Duitsland en het Österreichisches Spiele Museum in Wenen, Oostenrijk beschikken over nog grotere collecties.
Maar het KHBO Spellenarchief is één van de weinige archieven die meer doet met zijn collectie dan enkel digitaal ontsluiten en ter beschikking stellen van bezoekers. In Brugge wordt onderzoek verricht voor welke doelgroep welk spel interessant zou kunnen zijn en worden die doelgroepen uitgenodigd om navormingen en seminaries te volgen.
Door deze schenking wordt het KHBO Spellenarchief nog duidelijker op de kaart geplaatst van studiecentra rond bord- en gezelschapsspellen. De eigen collectie van ruim 10.000 spellen zal waarschijnlijk groeien tot zo’n 15 à 16 duizend unieke exemplaren.
Het KHBO Spellenarchief is aangesloten bij Board Game Studies, een internationale vereniging bestaande uit een multidisciplinair team onderzoekers die jaarlijks een Colloquium ergens ter wereld organiseren. In mei 2011 wordt het Colloquium in Brugge georganiseerd.
Specifiek
De collectie Fred Horn is voor ons studiecentrum heel belangrijk omdat ze heel veel oude spellen bevat die nog niet in de Brugse collectie zitten. Fred Horn heeft zich vooral toegespitst op in Nederland ontwikkelde, gemaakte en/of verkochte spellen. Naast spellen die gewoon in de handel te verkrijgen waren bevat de collectie ook een grote groep van specifieke items die alleen als reclame-, publiciteits- of geschenkartikel zijn gebruikt, naast alle in kranten en tijdschriften (vooral voor de jeugd) verschenen eenmalige spellen.
De collectie bevat ook enkele honderden “platte spellen”. Dit zijn spellen die niet in een afzonderlijke doos met spelmateriaal op de markt kwamen. Het zijn spellen in posterformaat en verschenen reeds vanaf de tweede helft van de 19de eeuw.
Toekomst
Deze schenking mag als één van de grootste schenkingen ter wereld beschouwd worden. Er zijn gedocumenteerde verslagen van privécollecties die na de dood van de eigenaar helaas volledig verspreid werden via veilingen of tweedehandscircuits. In de wereld van de verzamelaars is deze schenking bekend en heeft sommige andere verzamelaars aan het denken gezet. De kans is groot dat er in de toekomst nog dergelijke schenkingen aan het KHBO Spellenarchief zullen gebeuren.
De schenker: informatie en gegevens over Fred Horn
Fred Horn werd geboren op 13 januari 1945 te Amsterdam als Wilfred Marcus Horn, tweede in een gezin met 3 jongens en 1 meisje als nakomertje. Na het doorlopen van de Lagere School en de HBS-B studeerde hij enige jaren in Delft. Vanwege onvoldoende resultaten moest hij in Militaire Dienst maar werd daar na 1 jaar afgekeurd vanwege een voetbreuk. Na een kort intermezzo, samen met zijn broer Wik, met een eigen Bureau voor Reclametekenen ging Fred werken bij de Overheid. Na 33 jaar achtereenvolgens bij de Universiteit van Amsterdam; de Gemeente A’dam en de Rijksoverheid (Rijksgebouwendienst) te hebben gewerkt als beleidsambtenaar/organisatieadviseur/huisvestingsdeskundige ging hij in 2000 met vervroegd pensioen.
In zijn familie werd altijd veel gespeeld. Fred’s vader en ook zijn grootvader hadden zelf spellen nagemaakt omdat kopen véél te duur was. Zo heeft Fred nog een door zijn vader gemaakt Amsterdamsmonopoly in bezit, maar ook het, bijna stukgespeelde, door vader Horn zelf gecreëerde “Jagersspel”. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Fred al op 8-jarige leeftijd zijn eerste spel bedacht. CARDO werd veel binnen de familie en met vriendjes gespeeld en in 2008 werd het na al die jaren door de firma XIN DAO ook als ‘geschenkartikel’ op de markt gebracht.
De interesse in spellen en spellen leidde er uiteindelijk toe dat Fred, in een tijd dat er in Nederland bijna geen belangstelling voor dit onderwerp was, met weinig middelen een grote collectie spellen kon opbouwen. Langzaam verschoof zijn aandachtgebied meer naar de bij een spel behorende objecten hoewel de interesse voor het spelmechanisme niet verminderde.
Daarnaast werd ook het onderzoek naar Nederlandse spellen opgepakt, omdat heel weinig bekend is over de historie van de spellenindustrie in Nederland; originele Nederlandse spelen en hun auteurs/ontwerpers. Dit heeft in het kader van het internationale Board Game Studies reeds geleid tot lezingen en ‘papers’ over o.a.: Stratego; Academie; Ratio; Schade; Trio; Cartino en hun respectieve auteurs.
Fred heeft zijn Collectie altijd opengesteld voor belangstellenden en hij heeft vaak meegewerkt aan tentoonstellingen. De interesse voor het verzamelen van (bord)spellen is in Nederland tegenwoordig heel wat groter dan in de tijd dat Fred begon met verzamelen. Fred heeft dit zeker gestimuleerd door met zijn spellen te figureren in één van de boekjes over verzamelingen van de voormalige Post-Cheque en Girodienst en door zijn optreden in het televisieprogramma “Hoge Ogen” in de jaren ’80 van de vorige eeuw.
De Collectie die vele duizenden spellen/objecten omvat is voornamelijk gericht op in Nederland ontwikkelde, gemaakte en/of verkochte spellen. Naast spellen die gewoon in de handel waren te verkrijgen bevat de collectie ook een grote groep van specifieke items die alleen als reclame-, publiciteits- of geschenkartikel zijn gebruikt, naast alle in kranten en tijdschriften (vooral voor de jeugd) verschenen eenmalige spellen.
Na het bedenken van “Cardo” is het daarbij niet gebleven. In de loop der jaren werd er voor familie en vrienden af en toe een spel bedacht. Echter na het kennismaken, op een Board Game Studies-Congres, met de in Italië wonende Nederlandse spelauteur Niek Neuwahl in het begin van de jaren ’90 werd Fred door hem gestimuleerd méér te gaan doen met zijn ideeën. Naast alle spelontwerpen die nog bij Fred op de plank liggen zijn inmiddels een pak spellen gepubliceerd of commercieel uitgebracht.
Naast al deze activiteiten en naast het vervullen van functies in vele besturen, van Sociaal Fonds VROM tot de Wijkbus Groot-Scheveningen en van diverse Jazzclubs tot de Pianola Vereniging, heeft Fred altijd tijd weten te vinden voor zijn tweede grote passie: OudeStijl Jazzmuziek. Na 33 jaar “Limehouse Jazzband”, waar hij in 2003 uitstapte, speelt hij nog steeds cornet, klarinet en saxen bij “Caroline’s Choice”; “De Champions” en bij de bigband “Swingin’Crash”. Zijn muziek is in de loop van der jaren vastgelegd op tientallen platen en CD’s.
Na te hebben ervaren wat er met een collectie kan gebeuren als je er plotseling niet meer bent, dit vanwege de wijze waarop én de verzameling van de Nederlander Piet Bénard én de collectie van de Amerikaan Sid Sackson verstrooid zijn geraakt, besloot Fred in overleg te treden met Piet Notebaert van de vzw Vlaams Spellenarchief, die hij als een gelijkgestemde geest had leren kennen op de BGS-Congressen.
Eerder zoeken naar een plaats in Nederland voor de Collectie bij musea of mogelijk andere geïnteresseerde organisaties had niet tot een voor Fred bevredigend resultaat geleid. Juist de voorwaarden om de Collectie bij elkaar te houden én deze te gaan ontsluiten en beschrijven werden in Nederland niet opgepakt maar vonden een vruchtbare bodem bij het Vlaams Spellenarchief.
In de komende jaren gaat Fred al de, nu in zijn hoofd opgeslagen, kennis en informatie die hij bezit over de spellen in de collectie, toevoegen aan de database van het KHBO Spellenarchief waarin de beschrijvingen enz. van de spellen zal worden opgenomen. Dit alles met het doel de collectie toegankelijk te maken voor iedereen die interesse heeft in of onderzoek wil doen naar (Nederlandse) bordspellen.
Meer info
KHBO-Spellenarchief
Xaverianenstraat 10
8200 Brugge
tel: 050 305 255
fax: 050 305 101
spellenarchief@khbo.be
